Regisseur Cassiers creëert met Vergeef ons een zeer grappige, intens zwartgallige zedenschets
© Kurt Van der Elst

Regisseur Cassiers creëert met Vergeef ons een zeer grappige, intens zwartgallige zedenschets

Theater (toneel) - Vergeef ons

Hoorspel ontmoet popconcert. En het klikt. Regisseur Guy Cassiers brengt de roman Vergeef Ons (2012) van A.M. Homes naar toneel, bij het Vlaamse Toneelhuis en in coproductie met Toneelgroep Amsterdam.

Vergeef ons

Door Het Toneelhuis i.s.m. Toneelgroep Amsterdam
Gezien: 22/2, Bourlaschouwburg Antwerpen
Te zien in Amsterdam van 4 t/m 22 april

Hij doet dat in een risicovolle statische enscenering - met de acteurs op rij achter een vijftal microfoons, waarbij ze met pedalen hun tekst van geluidseffecten voorzien. Toch werkt het: de verrassende vrijage van verteltekst, spel en live soundtrack mondt uit in een onvervalst enerverende en warmbloedige toneelavond. 

Homes is heer en meester van iets dat je verrukkelijke rampspoed zou kunnen noemen, of pijnlijke feelgood. En Cassiers weet haar stijl en toon, het plezier èn de pijn, volmaakt te vertalen naar toneel. Hij beknot bovendien haar cynisme, in het voordeel van de hoop. 

Centraal in Vergeef ons staat Harry Silver, een stijve universitair docent en Nixon-specialist. Harry is zo'n doorsnee mislukte man: oninteressante baan, uitgeblust huwelijk, lage verwachtingen. Hij slaapwandelt door het leven, tot hij met een schok ontwaakt: bij zijn broer George slaan de stoppen door, met drie verweesde kinderen tot gevolg. Tegen zijn zin is Harry opeens pater familias van een gemankeerd gezin. Maar de rol van surrogaatvader blijkt hem te passen, en hij ontdekt in zichzelf gevoelens met een diepte en kracht die hij niet (meer) voor mogelijk hield. Een jaar vol geploeter en vergissingen verstrijkt, maar uiteindelijk triomferen liefde en erbarmen, ondanks de ellende.

Onder de oppervlakte legt Homes pijnlijke misstanden in de moderne maatschappij bloot

In de bewerking krijgen Homes' heerlijke, venijnige zinnetjes ruim baan; zinnen die kietelen, steken en schrijnen. Homes heeft een scherp oog voor het absurde en het tragikomische in het alledaagse, en ze wisselt emotionaliteit succesvol af met harde humor. Maar bovenal is ze sterk in haar terloopse maatschappijkritiek. Op het eerste gezicht lijkt Vergeef ons misschien een soort soap, maar onder de oppervlakte legt Homes pijnlijke misstanden in de moderne maatschappij bloot - de Amerikaanse, maar zeker ook de onze. Over de zorg gaat het, het verzekeringswezen, de claimcultuur, liegende presidenten, kapitalisme, hyperindividualisme en de vervreemding van social media. Harry wordt ontslagen bij de universiteit, omdat ze een geschiedenisdocent zoeken die 'meer op de toekomst is gericht' - alles wat er mis is met deze tijd zit gevat in één slimme zin. En daar wemelt het van, in Vergeef ons.

Lees verder onder de foto.

De acht acteurs vinden een perfecte balans tussen spelen en vertellen, waarbij het spelen het gaandeweg overneemt: hongerige blikken, lach- en huilbuien, aanrakingen zelfs - wanneer de temperatuur in het stuk oploopt breken ze steeds vaker uit het strakke format. Vooral Eelco Smits als Harry vindt een verrassende beweeglijkheid achter zijn microfoon: heupwiegend, huppelend of wandelend op zijn plek.

Sowieso is Vergeef ons de show van Smits - hij speelt hier de rol van zijn leven: innemend, lichtvoetig, geestig en dansant. Zelfs als Harry van de ene in de andere rampzalige situatie struikelt blijft Smits lucht en humor vinden in zijn rol. Beeldschoon speelt hij een mengeling van onhandigheid en optimisme, wil en onwil, hoop en wanhoop, verwarring en vreugde. Gaandeweg de avond transformeert Harry volkomen geloofwaardig van houten plank tot gevoelvol mens. Smits laat zijn lichaam smelten; de stijfheid verdampt. Wat stram was wordt soepel.

Mooi, deze 60-jarige als volkomen geloofwaardige puber

Hij krijgt sprankelend tegenspel van Chris Nietvelt, in een paar geestige bijrollen, en als de prettig gestoorde nymfomane Cheryl zelfs een driedubbelrol in één. Ook de verrassende casting van de kinderen - Ashley en Nate, gespeeld door de veel oudere acteurs Kathelijne Damen en Lucas Vandervost - pakt goed uit. Damen is misschien iets te gemaniëreerd als elfjarige, maar Vandervost zorgt voor ronduit ontroerende scènes, opgesloten als hij zit in zijn adolescente ongemak, schouderophalend en stug, en met af en toe een goed gedoseerde emotionele uithaal. Mooi, deze 60-jarige als volkomen geloofwaardige puber.

Een paar minpuntjes zijn er wel: de voorstelling is tenminste twintig minuten te lang en kent een handvol scènes die moeiteloos geschrapt hadden kunnen worden. De aanvullende videobeelden zijn onnodig, ongrappig en ogen gedateerd; en dat terwijl Cassiers met video altijd een voorloper was. Maar dit alles stoort nauwelijks, in het overtuigende, verwrongen universum dat Cassiers met Homes creëert: een zeer grappige, intens zwartgallige zedenschets. 

Het is de herboren Harry die op de ellende een glashelder weerwoord formuleert, geholpen door zijn nieuwe gezin. Geen idee waar het heen moet, met ons. Maar in de puinhoop schuilt hoop.