Koning Willem-Alexander en koningin Maxima leggen een krans bij het Nationale Monument op de Dam tijdens de nationale dodenherdenking.
Koning Willem-Alexander en koningin Maxima leggen een krans bij het Nationale Monument op de Dam tijdens de nationale dodenherdenking. © ANP

Opinie: 'Wij herdenken op 4 mei ook oorlogsmisdadigers'

Het Nationaal Comité 4 en 5 mei heeft de verzameling van oorlogsdoden die wij op 4 mei herdenken sinds de Tweede Wereldoorlog steeds verder opgerekt, schrijft Jan Kuitenbrouwer. 'Het wordt tijd voor een keuze.'

Dat de gemeente Amsterdam geen toestemming geeft voor een 'lawaaidemonstratie' tijdens de dodenherdenking van 4 mei is terecht, en gelukkig heeft de rechter dat verbod bekrachtigd. Je moet er niet aan denken dat de heilige stilte van die twee minuten verstoord wordt door schreeuwende demonstranten, uit naam van welk ideaal dan ook. Mogelijk is de actiegroep 'Geen 4 mei voor mij' helemaal niet van plan die demonstratie daadwerkelijk te houden en dient hun aankondiging alleen om de discussie op gang te brengen. Die discussie is nodig, want er zit iets niet goed bij die herdenking, en het Nationaal Comité, dat staat voor vrijheid en democratie, gaat deze discussie uit de weg.

Volgens het 'memorandum voor de herdenking' herdenken wij op 4 mei 'allen - burgers en militairen - die in het Koninkrijk der Nederlanden of waar ook ter wereld zijn omgekomen of vermoord sinds het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog, en daarna in oorlogssituaties en bij vredesoperaties'. En dat doen wij 'in blijvende dankbaarheid jegens allen die waar ook ter wereld hun leven hebben gegeven voor onze vrijheid', zoals de officiële tekst sinds 2015 luidt. Premier Rutte sprak op 4 mei van datzelfde jaar bijvoorbeeld van 'dappere Nederlandse mannen en vrouwen, die vochten en vechten voor vrijheid, vrede, rechtvaardigheid. Gesneuveld in de strijd voor het goede.'

Soldaten in Indonesië

Er stierven vijf à zesduizend Nederlandse soldaten tijdens de 'politionele acties' in Indonesië. De kans is aanzienlijk dat zich daaronder militairen bevonden die naar de huidige begrippen oorlogmisdaden begaan hebben, zoals al meermalen door diverse onderzoekers werd vastgesteld, bijvoorbeeld in de Excessennota van 1969. Bijvoorbeeld onder commando van Raymond Westerling. Als Westerling zelf in Indonesië was gevallen, zouden wij hem aanstaande vrijdag ook 'in dankbaarheid' herdenken!

Los van de excessen, ook de eerbare Nederlandse soldaten die in Indonesië sneuvelden, stierven niet voor 'vrijheid', maar voor een koloniaal regime dat wanhopig probeerde om in het zadel te blijven. Zij zijn 'daders'. Maar het Nationaal Comité beweert dat wij op 4 mei geen 'daders' herdenken, alleen 'slachtoffers'.

'Slachtoffers, geen daders'. Je kunt het op twee manieren lezen: 'de Nederlanders die wij herdenken zijn per definitie slachtoffer' of: 'daar waren ook daders onder, en die herdenken wij niet.' Dat eerste is dus onjuist, en het tweede is een wel érg versluierde manier om die vijf à zesduizend man van dit eerbetoon uit te sluiten. De reden is duidelijk: zo'n uitsluiting zou politiek onverkoopbaar zijn, veteranenorganisaties zouden moord en brand schreeuwen. Het is ook beleid. De regering 'bevestigt de waardering voor alle oud-militairen die in opdracht van de Nederlandse regering zijn uitgezonden naar conflictgebieden en wil nogmaals onderstrepen dat het merendeel van de Nederlandse militairen niet betrokken was bij extreme gewelddaden', schreef het Kabinet in 2016 aan de Kamer.

Robuuste politieagent

En ook dat is begrijpelijk: je gaat voor je nummer naar Indië om daar als een soort robuuste politieagent de orde te handhaven, je komt terug in een land dat zich diep schaamt voor die hele campagne, je wordt nooit expliciet bedankt en geëerd voor je diensten, en zeventig jaar later word je zelfs chirurgisch verwijderd uit het eerbetoon. Dat is een militair beroepsrisico: wie door de geschiedenis geen zwarte hoed opgezet wil krijgen moet de wapenen niet opnemen, maar de meeste rekruten voor de politionele acties hadden dienstplicht, en de vrijwilligers kregen vast geen waarschuwing dat zij mogelijk aan de verkeerde kant van de geschiedenis terecht zouden komen. 'Mannen, het is tricky, maar wie niet waagt, die niet wint!'

Anderzijds: het is ook wel erg Nederlands om van zulke gebeurtenissen een eeuwigdurend gewetenstheater te maken, en alle betrokkenen telkens weer minutieus te hersorteren aan de hand van morele wijsheid achteraf.

Je kunt ook onze tragische neiging om geschillen met geweld te beslechten an sich herdenken en de verschrikkingen, het geweld en het bloedverlies waarmee dat gepaard gaat. Elke oorlogsdode heeft nabestaanden, die hem of haar willen herdenken, en als zij dat op 4 mei willen doen, houdt niemand ze tegen. De Indië-gangers stierven misschien niet voor de vrijheid, maar zij stierven wel voor hun land. Dan eer je niet de verheven idealen van de elite die tot gewapende strijd besloot, maar de mannen en vrouwen die in the line of duty het leven lieten. Zo werden de Amerikaanse Vietnam-veteranen de afgelopen jaren herdacht (al voegde de regering Trump daar onlangs opnieuw retoriek aan toe over the liberties we hold so dear).

Schandvlek

Er zijn twee opvattingen omtrent het staatsburgerschap van de Indonesische bevolking ten tijde van de onafhankelijkheidsstrijd. De een zegt dat zij Nederlander waren tot in december 1949 de soevereiniteit werd overgedragen, de ander stelt dat zij al vanaf het uitroepen van de onafhankelijkheid in augustus 1945 'Indonesiërs' waren. In het eerste geval herdenken wij dus Nederlandse strijders aan weerszijden van het front, beiden uit naam van de 'vrijheid', in het andere geval sluiten wij de naar schatting 150 duizend Indonesische burgers die stierven voor de Indonesische onafhankelijkheid uit, want zij besloten later dat zij geen Nederlander meer waren.

Maar om de schandvlek van de politionele acties tijdens de Nationale Dodenherdenking onder de mat te vegen en de 'daders', in elk geval impliciet, te herdenken als gevallenen voor de vrijheid, dezelfde zaak waarvoor hun 'slachtoffers' vochten, is onwaarachtig.

Het Nationaal Comité heeft de verzameling van oorlogsdoden die wij op 4 mei herdenken sinds de Tweede Wereldoorlog steeds verder opgerekt, maar blijft tegelijk vasthouden aan de simplistische naoorlogse retoriek van vrede en vrijheid versus oorlog en tirannie. Dat wringt, en verklaart het ongenoegen van de organisatoren van deze voorgenomen disruptie. Het wordt tijd voor een keuze: of wij herdenken alle strijders die voor 'Nederland' stierven, ongeacht het ideaal waarvoor zij vochten, maar dan moeten wij afscheid nemen van de verheven retoriek, of wij houden daaraan vast, maar dan zal er een pijnlijke selectie moeten plaatsvinden.

Jan Kuitenbrouwer is schrijver en journalist.