Ombudsblog - Doet de Volkskrant bewust aan nepnieuws, zoals mensen die reageerden op Hadjar Benmiloud beweerden?

De ombudsman van de Volkskrant, Jean-Pierre Geelen, bespreekt in dit blog 'kwesties van de dag' rond zijn krant.

Berichten

Bekijk nieuwe update(s).
  1. Achter een opmerkelijke rectificatie in de maandagkrant schuilt een bizar en pijnlijk journalistiek ongeluk. Eerst de rechtzetting, na een lijvig artikel in de zaterdagkrant over Shirin Musa, voorvechter voor seksuele vrijheid en rechten van migrantenvrouwen: ‘Door een misverstand werden in het interview met Shirin Musa uitspraken van Elma Drayer per abuis toegeschreven aan Hadjar Benmiloud.’

    Die laatste reageerde afgelopen weekend – begrijpelijk – verbolgen op Twitter, waar mensen die reageerden op haar gretig het idee rondpompten dat de Volkskrant bewust aan ‘nepnieuws’ en ‘gelogen en verzonnen’ citaten deed. Wat was hier misgegaan?

    De verslaggever belde voor haar portretterende interview met twaalf mensen. Van de coördinatie van het Zaterdagkatern had ze een telefoonnummer gekregen van Hadjar Benmiloud, columnist en oprichter van de website Vileine.com. Ze toetste het nummer in, de telefoon werd opgenomen met een enkel ‘Hallo?’ De verslaggever introduceerde zich: ‘Hallo Hadjar, met … van de Volkskrant, zou ik je wat vragen mogen stellen over Shirin Musa?’ De vrouw aan de andere kant van de lijn kwam direct ter zake en stak van wal. Ze hoefde haar woorden niet vóór publicatie te lezen, zei ze met alle vertrouwen in de krant. Als dat wel zou zijn afgesproken, dan was onmiddellijk aan het licht gekomen wat nu onduidelijk was gebleven: de verslaggever had zonder het te weten niet met Hadjar Benmiloud gesproken, maar met columnist Elma Drayer. Op de burelen van het Zaterdagkranten waren hun telefoonnummers per ongeluk verwisseld, waarna het ongeluk zich voltrok volgens het slechtst denkbare scenario van een bizarre klucht.

    Het was wel een ‘echt’ citaat, er was niets aan gelogen of verzonnen, behalve dat het in de krant werd toegeschreven aan de verkeerde vrouw. Door een buitengewoon misverstand, een excuus waard.

  2. Heeft Forum voor Democratie (FvD) gebruik gemaakt van diensten van het inmiddels omstreden bedrijf Cambridge Analytica? De krant schreef dinsdag van wel, in een bijzin van een artikel over online strategieën van politieke partijen. Het artikel wekte de boosheid van FvD, dat er op Twitter schande van sprak: het was niet waar, zoals het Financieele Dagblad al eerder had bericht, maar – minstens zo erg – de Volkskrant 'wil pas na de gemeenteraadsverkiezingen officieel rectificeren', aldus de FvD.

    Deze tweet werd veel rondgepompt door FvD-volgelingen, waar het wantrouwen jegens de ‘mainstream media’ zich gretig liet voeden. Maar op waarheid berustte het niet, wat de ‘weigering’ van de Volkskrant betreft. De verslaggever die het – op gezag van journalistiek platform Follow the Money – had opgeschreven, voegde de ontkenning door zowel FvD als Cambridge Analytica dinsdagmiddag al online toe aan het artikel. Woensdagmorgen stond de rechtzetting in de papieren krant (in de rubriek Aanvullingen & Verbeteringen, pag 20). Dat kun je moeilijk uitleggen als obstructie of onwil, zoals FvD suggereerde. Het zal de verkiezingskoorts zijn.

    Zo is het. Maar waar kwam de bewering vandaan? Ironisch genoeg bleek bij navraag bij Follow The Money de bron FvD-voorman Thierry Baudet zelf te zijn. Die had in informele setting eens over de samenwerking verteld tegen journalist Eric Smit van dat platform. Daar is de bewering eerder ook genoteerd, nadat FvD lang niet reageerde op officiële verzoeken tot bevestiging. De latere ontkenning daarvan werd later onderaan het stuk toegevoegd, maar dat was de verslaggever van de Volkskrant bij het lezen ontgaan.

    En nu ontkent de partij van Baudet dus luidruchtig. Logisch, een dag voor de verkiezingen staan reputaties op het spel. Maar de vraag blijft wat nu de waarheid is over een eventuele samenwerking met Cambridge Analytica. Dat vergt nog interessant journalistiek onderzoek. Tot die tijd is de correctie (‘Zowel Forum als Cambridge Analytica ontkennen dat de partij klant is of was bij het omstreden bedrijf’) in elk geval feitelijk juist. Tot zich (misschien) een nieuwe waarheid aandient.

    Waar kwam de bewering vandaan? Ironisch genoeg bleek de bron FvD-voorman Thierry Baudet zelf te zijn

  3. Boze reacties op stuk matchfixing Sotsji


    De krant ontving vandaag tientallen boze reacties naar aanleiding van het opmerkelijke nieuws over de poging tot matchfixing door schaatscoach Jillert Anema tijdens de Winterspelen van Sotsji in 2014. Vooral de timing van onze publicatie stak. ‘Kan iemand mij uitleggen waarom de Volkskrant juist vandaag, op de dag dat een topsporter als Jorrit Bergsma zijn prestatie moet neerzetten, met dit artikel is gekomen?’, was nog een van de fatsoenlijker reacties. Anderen reageerden vol woede en haat jegens de krant.

    Hoe is het gegaan met dit nieuws? Mark van Driel, chef Sport, legt uit: 'Onze verslaggever John Volkers had ergens in de afgelopen jaren al opgevangen dat Anema was berispt door NOC*NSF. Er lag een interview met Anema klaar, dat we deze week voorlegden aan NOC*NSF. Om middernacht Koreaanse tijd stuurde de sportkoepel een reactie, inclusief de brief die destijds aan Anema is gestuurd. Daarin stonden details die het hele verhaal kantelden. Toen hadden we ineens nieuws: een reactie van NOC*NSF die ze vier jaar lang niet hebben willen geven. En dus hebben we het interview omgebouwd tot nieuwsartikel. Natuurlijk hadden we nog een dag kunnen wachten met publiceren, maar het voelt voor een journalist niet heel logisch om onthullende feiten uit de krant te houden. Het moment van publiceren is het gevolg van de handelwijze van NOC*NSF. Die organisatie had ook een dag kunnen wachten als zij haar schaatser had willen behoeden.’

    Mij lijkt de zorg van topsporters iets van de sportwereld, niet van de journalistiek. Dat vindt de hoofdredactie ook. ‘Op het moment dat we nieuws rond hebben, zetten we het in de krant. Dat is onze journalistieke plicht’, zegt plaatsvervangend hoofdredacteur Pieter Klok. ‘We kunnen daarbij geen rekening houden met de gevolgen die dat mogelijk heeft voor de gemoedsrust van betrokkenen.

    ’Dit is geen populair standpunt bij een deel van de sportlezers. Hun enthousiasme kun je niemand kwalijk nemen, noch de angst voor een verstoord feest. Maar nieuws gaat zijn eigen weg, en moet niet worden gezien als een braampje op de baan van nationale glorie. De journalistiek is geen dweilploeg om zaken glad te strijken, maar om rimpelingen te constateren en te melden.

  4. Opmerkelijke advertentie

    Het onthullende en spannende verhaal over de AIVD trok vandaag - terecht - alle aandacht, maar op diezelfde pagina’s viel het oog ook op een opmerkelijke, raadselachtige advertentie. Tips voor projectontwikkelaars die ‘last’ hebben van ‘geldverslindende’ regels omtrent archeologische vondsten op de terreinen waarop zij willen bouwen.

    Tip 1: ‘Zorg ervoor dat de bouwplaats die onderzocht moet worden flink geroerd is. Er zal geconcludeerd worden dat de archeologie hier al verdwenen is. Dus geen vervolgkosten!’

    Pardon? Veel lezers reageerden verbaasd, zo niet ontzet. Wordt hier opgeroepen de wet te overtreden? Had de Volkskrant die advertentie wel mogen plaatsen? Zelf was ik bereid ironie te zien in deze uiting, maar toen ik op de website van de website www.erfgoedissues.nl ging kijken, was ik toch iets minder zeker. De toon was daar nog een stuk sarcastischer haast. ‘Rare beestjes, zeldzame plantjes’, en dan ook nog archeologisch onderzoek: ‘Je hebt er niets aan, maar je mag het wel allemaal betalen.’

    Toch maar even gebeld met de adverteerder, Willem-Simon van de Graaf. De voormalig directeur van het archeologische onderzoeksbureau Archeodienst bezweert dat het ironie is.

    ‘De advertentie is juist een oproep aan de overheid om de vele overtredingen van projectontwikkelaars rond archeologie aan te pakken. Vorig jaar heb ik geprobeerd ze op normale toon aan te spreken, maar dat had geen enkel effect.’

    De krant schreef eerder over dat probleem. Van de Graaf liet zijn advertentie vandaag plaatsen, vanwege de opening van Leeuwarden Culturele Hoofdstad. Van de Graaf is al enkele jaren verwikkeld in een archeologische kwestie in die stad.

    Dat hij met zijn ‘tips’ projectontwikkelaars op een idee zou brengen, ontkent hij. ‘Wie kwaad wil, heeft mijn tips niet nodig. Dit zijn geen nieuwe dingen, maar allemaal voorbeelden uit de praktijk, waar overheden nooit tegen hebben opgetreden.’

    Bij de advertentieafdeling van de krant is niet getwijfeld aan het ironische gehalte van de advertentie, vandaar dat hij niet is geweigerd.

    Resteert enkel de vraag of het stijlmiddel ironie hier wel werkte. Waar ironie niet wordt begrepen, is die mislukt. Maar Van de Graaf heeft zijn doel bereikt: ‘Zo’n advertentie levert toch aandacht op.’

    Dat is hiermee maar weer bewezen.

  5. Een brief van lezer Peter Prak uit Noordlaren: 'Op woensdag 17 januari sla ik benieuwd de Volkskrant open op zoek naar info over het grote gasdebat Groningen. Het krijgt net iets meer regels dan de bijna-overdosis van ‘Barbie’, maar vijf keer minder dan het verhaal van de Amerikaanse ambassade in Londen en dat van de brand in een oud VOC-gebouw in Jakarta. Ruim honderdduizend Nederlanders kunnen scheuren en barsten.'

    Heeft Prak hier een punt? Ja en nee. Ter geruststelling: het laten ‘scheuren en barsten’ van de lezer staat niet in de doelstellingen van de Volkskrant. Noch heeft de redactie zich laten verdoven door een veronderstelde overdosis aan ‘Barbie’ of ander wereldleed. Het was eerder overmacht, zo blijkt bij navraag. Of eigenlijk betaalden de krant en de lezer van de papieren Volkskrant hier samen de tol voor bedrukt papier, dat zijn tijd eist.

    Verslaggever Robert Giebels legt uit: ‘Het Kamerdebat over de gaswinning in Groningen begon pas om 20.00 uur, want de Groningers die het debat wilden bijwonen stonden in de file. Ik wilde niet alleen maar de bekende standpunten van de Kamerleden in de krant zetten, maar wachten totdat minister Wiebes (Economische Zaken en Klimaat) aan het woord was. Zijn bijdrage begon om ongeveer 22.10 uur. Het korte stukje dat de krant haalde kon ik pas om 22.30 uur naar de krant sturen, wat voor de papieren krant al aan de late kant is. Uiteraard heb ik van het debat om ongeveer half twaalf uitgebreider verslag gedaan op de site. Maar dat is deze lezer helaas ontgaan.’

  6. Een curieuze aanvulling onderaan het artikel Nederland krijgt er waarschijnlijk een nieuwe prins bij - hij heet Hugo en is al 21 jaar oud. Er staat: 'In een eerdere versie van dit artikel meldden we dat Brigitte Klynstra in 2010 op 51-jarige leeftijd is overleden. Dit klopt niet. We bieden de betrokkenen hiervoor onze excuses aan.' Eenzelfde mededeling staat vandaag ook in de papieren krant.

    'Dit verdient iets meer uitleg dan de vermelding in een klein hoekje', twitterde Remko Meddeler (@rmeddeler). Daar heeft hij gelijk in.
    Hoe kon dit gebeuren?

    Verslaggever Remco Meijer, met een grote staat van dienst in verslaggeving rond het koninklijk huis, bracht afgelopen zaterdag het nieuws dat de bijna 21-jarige Hugo Klynstra, zoon van prins Carlos (de oudste zoon van prinses Irene) juridische stappen heeft gezet om zich voortaan Zijne Koninklijke Hoogheid prins Carlos Hugo Roderik Sybren de Bourbon de Parme te mogen noemen.

    Meijer was al negen maanden op de hoogte van het feit dat in die procedure hoger beroep bij de Raad van State zou dienen, de vraag was alleen wanneer dat rijp was voor publicatie. Nadat hij de datum – namelijk vandaag – had vernomen, besloot hij zaterdag tot publiceren.

    Meijer sprak in de loop der maanden verschillende goed ingelichte bronnen, twee daarvan zeiden hem, los van elkaar, dat de moeder van Hugo zou zijn overleden. Toen Meijer zijn verhaal ging schrijven, tikte hij de naam Brigitte Klynstra nog eenmaal in op Google, en jawel: bij de zoeksuggesties verscheen ook de regel ‘Brigitte Klynstra overleden’. Ook de site MyHeritage.nl vermeldt haar overlijden in 2010. Opnieuw een bevestiging, dacht Meijer.

    In elk geval de bevestiging dat meer mensen in het verleden dezelfde vraag hadden. Omdat Meijer niet doorklikte en zijn informatie al dacht te hebben, belandde het overlijden als feit in de krant.

    Zaterdag kwamen reacties binnen van betrokkenen die Meijer verzekerden dat Brigitte Klynstra springlevend is. Zaterdag moest de redacteur dat nabellen, om enigszins beschroomd tot de conclusie te komen dat hier een pijnlijke fout was gemaakt. Zonde, omdat het feit, onderin het verhaal gemeld, een zijlijntje is in een opmerkelijk verhaal, maar daar verder geen rol in speelt.

    Een ongemakkelijke, maar ook 'ambachtelijke' fout: de verslaggever was vergeten te twijfelen. Een terugkerende les voor elke journalist.

    De verslaggever was vergeten te twijfelen

  7. Lees hier alle afleveringen van de uitgebreidere wekelijkse rubriek van de Volkskrant-ombudsman terug.