De Zweedse Academie in Stockholm.
De Zweedse Academie in Stockholm. © AFP

Is de Zweedse Academie, die de Nobelprijs voor Literatuur uitreikt, nog wel geloofwaardig na ordinaire machtsstrijd?

De wereld moet het dit jaar doen zonder de Nobelprijs voor Literatuur. De Zweedse Academie vindt zichzelf niet waardig geoeg om deze prijs uit te reiken. Hoe een seksschandaal een eerbiedwaardig instituut bezoedelde.


Het is op de boekenbeurs in Göteborg dat de Zweedse schrijver en journalist Lena ten Hoopen Jean-Claude Arnault leert kennen. Vanuit het niets grijpt hij haar bij de billen en begint haar overal te betasten. Wanneer ze zich losrukt, zegt hij: 'Als je zo doet, zorg ik ervoor dat je nooit ver komt in deze branche. Weet jij wel wie ik ben? Weet jij wel met wie ik getrouwd ben?'

Ten Hoopen is één van de achttien vrouwen die in november hun verhaal doen in het Zweedse dagblad Dagens Nyheter. Zij met naam, anderen anoniem. Bij Ten Hoopen blijft het bij handtastelijkheden. Andere vrouwen, allemaal jonge schrijvers die wilden doorbreken, getuigen hoe Arnault vrouwen naar zijn appartement lokt en dwingt tot gewelddadige seks. Ze durven geen aangifte te doen van verkrachting, omdat hij dreigt hun carrière kapot te maken.

Belangenverstrengeling

Direct groeit het krantenstuk uit tot een kwestie voor de Zweedse Academie, organisatie achter de Nobelprijs voor de literatuur. De naar Zweden verhuisde Fransman is de baas van Forum, een soort hangplek voor de culturele elite in Stockholm, ook wel de huiskamer van de Zweedse Academie genoemd. Arnault presenteert zichzelf al jaren als een soort extra lid van de Zweedse Academie. Hij is bevriend met de leden en vooral: hij is getrouwd met Katarina Frostenson, gelauwerd Zweeds dichter en lid van de Academie.

Wat de zaak extra gewicht meegeeft, is dat de Academie in de ogen van veel Zweden een rare, ouderwetse instelling is, die niet meer past in het moderne, gelijkwaardige Zweden.

Het instituut is in 1786 door de Zweedse koning opgericht vanuit een nationalistisch verlichtingsideaal om de glorie van Zweedse taal te bewaren. Sinds 1901 is de Academie, bestaande uit achttien voor het leven gekozen leden, verantwoordelijk voor de uitreiking van de Nobelprijs voor Literatuur.

Gekozen voor het leven

Wie als Zweeds schrijver of literatuurwetenschapper eenmaal tot 'de club' behoort, krijgt allerlei privileges, zoals vervoer per limousine en gratis gebruik van luxe appartementen in Stockholm, Parijs en Berlijn. Dankzij schenkingen, aandelen in Zweedse bedrijven en allerlei vastgoedbezittingen is de Academie schatrijk. Over het vermoedelijke vermogen van rond de 2 miljard kronor (ongeveer 200 miljoen euro) betalen de literatuurkenners geen belasting.

Uitgerekend naar iemand uit de directe entourage van dit gerenommeerde instituut komt een intern onderzoek. En dat in een tijd dat Zweden, nog veel meer dan Nederland, in vuur en vlam staat vanwege allerlei onthullingen in de #MeToo-affaire. De affaire-Arnault vormt de voorlopige culminatie daarvan.

Economische misdrijven

In april blijkt uit dat onderzoek dat Arnault inderdaad vrouwen lastig viel  hij zou zelfs de billen hebben betast van kroonprinses Victoria. Ook zou hij sinds de jaren negentig zeven keer de naam hebben gelekt van de winnaar van de Nobelprijs voor Literatuur. Van wie had hij deze namen, van zijn vrouw Frostenson? Zijn er anderen in het spel?

Frostenson moet weg, vindt het ene kamp, aangevoerd door voorzitter Sara Danius, zelf door Arnault lastiggevallen. Het kamp-Horace Engdahl neemt het op voor Frostenson, vindt schoon schip maken niet nodig en wil overgaan tot de orde van de dag. De literatuurwetenschapper Engdahl is een machtig man en een bewonderaar van Arnault. In een interview met Dagens Nyheter zegt hij dat Arnault juist een voorbeeld is voor jonge mannen, iemand met kennis van wijnen, het goede leven, van vrouwen.

Met een nipte meerderheid kiest de Zweedse Academie ervoor om Frostenson binnenboord te houden, waarop in de weken daarna een waar slagveld plaatsvindt. Verscheidene leden uit het kamp Danius stappen uit protest op. Danius zelf trekt eveneens aan het kortste eind en verlaat de club.

In de media wordt dit uitgelegd als machtsgreep van de oude (mannelijke) krachten ten koste van de leden die staan voor meer openheid en vernieuwing. Na het vertrek van Danius werken 'de mannen' Frostenson er alsnog uit. Er zijn nu nog maar tien van de achttien leden over. Formeel kunnen leden niet opstappen. Hun stoelen blijven leeg. De Zweedse koning heeft donderdag de statuten aangepast zodat opstappen toch mogelijk is en er nieuwe leden gezocht kunnen worden.

Het gehavende taalinstituut had eind dit jaar de Nobelprijs voor Literatuur nog kunnen uitreiken, maar is de Zweedse Academie nog wel geloofwaardig? Al dagen zingt deze vraag rond als de Zweedse Academie vrijdagochtend bekendmaakt een pauze te nemen. 'Uit respect voor de winnaars tot nu toe en uit respect voor de winnaars in de toekomst', zegt de tijdelijke voorzitter Anders Olsson. Als goedmaker kiezen de leden volgend jaar twee winnaars.

Hoe dan ook lijkt de rust nog lang niet teruggekeerd. Ook de Zweedse justitie is een onderzoek begonnen. Alsof het allemaal nog niet erg genoeg is blijken Arnault en zijn vrouw tevens jarenlang geld van de Zweedse Academie te hebben ontvangen voor hun literaire club Forum. Dit is mogelijk belangenverstrengeling en zelfs een economisch misdrijf. Arnault heeft de benen genomen naar het buitenland. De vrouwen hebben alsnog aangifte tegen hem gedaan.