Betrouwbaarheid Rutte staat weer op het spel: hoeveel klappen kan de premier aan?
© ANP

Betrouwbaarheid Rutte staat weer op het spel: hoeveel klappen kan de premier aan?

Rutte is de grote verliezer van het debat over de dividendbelasting. Een troost: de premier weet dat de felste critici ook weer veranderen in bondgenoten.

'Een nieuwe deuk.' 'Premier loopt schade op.' 'Ruttes geloofwaardigheid opnieuw gedeukt.' 'Premier op de pijnbank.'

Mark Rutte zal de kranten weleens met meer plezier hebben gelezen dan na zijn debat over de-memo's-die-niet-bestonden-en-daarna-wel. De breed gesteunde motie van afkeuring laat hem naar eigen zeggen ook niet onberoerd: 67 oppositieleden stemden voor, 76 Kamerleden bleven hem trouw.

'Geen fraai beeld', concludeerde de premier donderdag.

Hoe lang duurt de pijn? Rutte wist eerder te herstellen van tal van striemende debatten. Van een 'rekenfout' waardoor hij de miljardensteun aan Griekenland 'per ongeluk' naar beneden afrondde tot zijn betrokkenheid bij de leugen van Halbe Zijlstra: telkens draaide het om 'de betrouwbaarheid van de premier'. Ook woensdag: 'Dit debat gaat over het vertrouwen dat beschaamd is', kondigde Jesse Klaver vooraf aan. 'Het is tijd dat we een leider krijgen waar we vertrouwen in kunnen hebben', ronkte Esther Ouwehand van de Partij voor de Dieren.

Het zal Rutte bekend in de oren hebben geklonken. In 2015 was de Tweede Kamer na alle verwikkelingen rond de Teevendeal en het-bonnetje-dat-niet-bestond-en-daarna-wel in een vergelijkbare stemming. De gehele oppositie, inclusief de SGP,  stemde in met een motie van afkeuring.

De initiatiefnemer van die motie, toenmalig oppositielid Gert-Jan Segers van de ChristenUnie, zag 'een minister-president die opnieuw de rookmachine aan deed en mist opwierp'. D66'er Alexander Pechtold meende dat Rutte met zijn gedraal en gedraai 'schade veroorzaakt aan de politieke cultuur, de rechtsstaat, de democratie en het vertrouwen in de democratie'. CDA-leider Sybrand Buma sprak van 'een ontluisterend beeld' en concludeerde met enig pathos: 'Vandaag moet de Kamer een grens trekken.'

Rutte heeft er dankzij zijn laatste houdini-act weer een schram bij, zo blijkt ook uit een peiling van EenVandaag, maar zijn politieke rivalen lopen eveneens risico door debatten vol gloeiende verwijten

Betrouwbaarheid het hoogste goed?

Het waaide over. Het cliché wil dat betrouwbaarheid in de politiek het hoogste goed is, maar de premier tart al enkele jaren die veronderstelling. Het beeld dat hij een soepele omgang met de waarheid heeft is hardnekkig. 'Rutte is de Pinokkio van de Lage Landen', verkondigde Wilders jaren geleden al.

Het verrassingseffect van dergelijke verwijten is weg, terwijl de manier waarop Rutte ondanks de bijtende kritiek toch altijd lijkt te overleven inmiddels onderdeel is van zijn politieke identiteit. Al vóór het lastige debat over de dividendbelasting verschenen er stukken over de manier waarop de premier alle aanvallen onschadelijk zou maken.

Rutte heeft er dankzij zijn laatste houdini-act weer een schram bij, zo blijkt ook uit een peiling van EenVandaag, maar zijn politieke rivalen lopen eveneens risico door debatten vol gloeiende verwijten. Grote woorden uit het verleden transformeren op het Binnenhof al snel in politieke ballast. Wie herkende de oude Buma, Pechtold en Segers woensdag nog? In 2015 treurden ze om 'de schade aan de democratie' die de premier aanrichtte; nu trekken ze innig op met de man van de rookgordijnen. De buitenwereld moet begrip hebben voor hun 'nieuwe rol'.

Reacties uit de Kamer

Geen motie van wantrouwen, maar toch weinig vertrouwen

Voor het grootste deel van de oppositie was het woensdagavond helder: premier Rutte heeft zijn geloofwaardigheid verloren. Toch was het officiële oordeel van de partijen aan het einde van de avond een stuk milder dan verwacht: ze kwamen met een motie van afkeuring. Een motie die niet de premier, maar enkel zijn handelen veroordeelt.

Volgens Bert van den Braak, onderzoeker bij het Parlementair Documentatiecentrum, was een motie van wantrouwen beter op z’n plaats geweest. Dat is de zwaarste motie die de oppositie kan inzetten. Het vertrouwen wordt er formeel mee opgezegd. Een bewindspersoon of het kabinet is bij een meerderheid verplicht consequenties aan de uitslag te verbinden. Bij een motie van afkeuring kan het kabinet een eigen afweging maken.

Waarom vertaalde het debat zich niet in een motie van wantrouwen? Binnen de oppositie was geen overeenstemming, viel donderdag te horen. Niet alle fracties wilden naar het zwaarste middel grijpen. Dat leidde wel tot het merkwaardige tafereel dat PvdA-leider Asscher, PVV-leider Wilders en SP-leider Marijnissen na het tekenen van de motie van wantrouwen alsnog zeiden dat ze geen vertrouwen meer hebben in de premier.

Toch had volgens Van den Braak de afkeuring van de oppositie door de bewoording dezelfde waarde als wantrouwen. ‘Als de motie was aangenomen, dan had Rutte er zeker consequenties aan verbonden.’

Wilders heeft de omgekeerde verkleedpartij ondergaan. Hij noemde Rutte woensdag 'een gladde aal' en 'leugenaar'. Tijdens zijn bestaan als gedoger zei de PVV-leider nog bewonderend: 'De minister-president doet het uitstekend.' Wie is er veranderd: Rutte of Wilders?

En dan Lodewijk Asscher. Die sprak ook na de Teevenaffaire nog over Ruttes 'enorme liefde voor Nederland'. 'We delen een groot verantwoordelijkheidsgevoel voor de publieke zaak.' Inmiddels denkt Asscher dat Rutte samen met de multinationals in staat is tot 'een samenzwering tegen de Nederlanders'.  'Het vertrouwen is weg', luidde zijn conclusie woensdag.

SP-leider Lilianne Marijnissen sloot zich daarbij aan. Ze zal ook weten hoe het haar voorganger is vergaan. Emile Roemer trok wel de ultieme conclusie uit zijn fundamentele kritiek op Rutte: hij wilde niet meer met hem samenwerken. Het pakte niet goed uit. Toen de SP'er tijdens de formatie een kabinet zonder VVD voorstelde, werd hij door de andere partijen weggelachen. Zo diep zat de afkeer van Rutte nu ook weer niet. De kiezer had hem tenslotte weer de grootste gemaakt, net als in 2010 en 2012.

In het linkse kamp is nu al weer het eerste scheurtje te zien. Jesse Klaver was in de Kamer, op Facebook en in de talkshows hard voor de premier, maar GroenLinks wilde uiteindelijk alleen een motie van afkeuring steunen. Een motie van wantrouwen zou te drastisch zijn. Klaver houdt zo de optie open dat hij straks toch weer zaken doet met de premier, bijvoorbeeld over het klimaatbeleid.

Rutte voorspelde donderdag na de ministerraad al dat er toch nog ruimte is om samen te werken met een deel van de oppositie. 'Zo zit Nederland in elkaar.'