Hoe eenzaam is het bij tijd en wijle om Tinkebell te zijn?

Kunstenaar Tinkebell is op missie tegen kernenergie en vóór Fukushima

Kunstenaar Tinkebell (van die kattentas) plaatste een standbeeld voor textielarbeiders, liet zich steriliseren om de wereld te redden, stortte in, maar is toch weer op missie tegen kernenergie en vóór Fukushima.

Hoe eenzaam is het bij tijd en wijle om tinkebell te zijn? De vraag wordt niet expliciet gesteld, maar thuis in Amsterdam geeft de kunstenaar wel een voorbeeld. 'Toen ik vorig jaar thuiskwam na een reis naar Japan, die drie weken duurde, heeft niemand aan me gevraagd: hoe was het? Zelfs mijn moeder niet. Dat zijn dan momenten... Die zijn wel verdrietig. Je wilt het 't liefst natuurlijk wel aan iemand vertellen. Had ik kunnen doen, hoor, toen ik een week later met een vriendin koffie ging drinken, kwam het ter sprake: ik was in Japan. Maar ja, zij had ook verhalen - zo'n hele reis nog eens doornemen, doe je dan niet meer.'

De reis naar Japan is wel deels terug te lezen voor wie alsnog wil weten wat Tinkebell ofwel Katinka Simonse (38) daar deed. Het gevaar van angst; hypochonderen in Fuku-shima heet haar boek over Fukushima, het gebied rond de kerncentrale waar door de tsunami op 11 maart 2011 een kernramp plaatsvond. Fukushima ligt zo'n 250 kilometer van hoofstad Tokio. Tinkebell bivakkeerde zeven weken in het besmette gebied, eerst nog gehuld in een wit beschermingspak met muts, mondkapje en hoezen over haar stevige schoenen, maar allengs op sandalen en in een jurkje, want de angst voor straling in dit gebied is schromelijk overdreven, concludeerde ze. Dat is dan een error, zegt ze, die ze vindt in 'het systeem'. Opgewekt: 'Ik ben altijd heel tevreden als ik zo'n error heb gevonden.'

Kernenergiedeskundige Wim Turkenburg bevestigt dat veel mensen panisch reageren op de reststraling in het gebied. Vliegen naar Japan levert een mens meer straling op dan een week rond Fukushima verblijven, zegt hij. Jij reisde erheen op uitnodiging van milieu-organisatie Green Cross. Daar vinden ze het vast niet leuk als je met zo'n relativerend verhaal terugkomt.
'Ik denk dat ze best blij zijn met het boek, er is in elk geval weer aandacht voor de kernramp. En ik heb van tevoren gezegd: ik schrijf op wat ik waarneem, dat is alles wat ik doe. Ik ga er niks anders van maken.'

Cv

10 juni 1979
Geboren in Goes als Katinka Simonse.

2004
Maakt een handtas van haar kat Pinkeltje.

2005
Design aan het Sandberg Instituut.

2009
Boek Dearest Tinkebell, collectie haatmail.

2011
Vrijgesproken van dierenmishandeling voor project Save the Pets, waarbij 95 hamsters uren rondrenden in een plastic bal.

2013
Autobiografie De Duitsers zijn uitgeschakeld.

2013-2016
Columnist Trouw.

2018
Het gevaar van angst. (Boek)

11 maart om 15.00 uur gaat Tinkebell in De Balie in Amsterdam met experts in debat over de situatie Fukushima.

Het is best verbazend, uitgerekend Tinkebell die zegt: er is niet zoveel mis.
'Jawel, er is heel veel mis, in de communicatie. Veel mensen in het getroffen gebied wantrouwen de overheid en Tepco, de eigenaar van de kerncentrale. Er zijn Japanners van Tokio naar uithoeken van Japan verhuisd, uit angst, terwijl de straling in Tokio lager is dan die in Rotterdam. Amerikaanse milieuactivisten bestoken mij met mails omdat er in hun tuin misvormde planten zouden groeien als gevolg van de radioactieve koelvloeistof die voor de kust van Fukushima in de oceaan is terechtgekomen. Dat is echt onzin, de oceaan is fucking groot en diep en de hoeveelheid straling gevonden in zeedieren die herleidbaar is tot Fukushima is nihil.'

Weer eens iets anders, milieuactivisten in plaats van dierenactivisten aan je broek.
'Wacht maar tot de lobbyisten voor kernenergie ontdekken dat ik toch tegen ben, dan heb ik iedereen weer tegen me.'

Waarom ben je toch tegen kernenergie?
'Simpel: het afval is wel degelijk riskant. Het blijft duizenden jaren radio-actief en er hoeft maar een gek te zijn die kwaad wil; dat is onverantwoord.'

Er zijn Japanners van Tokio naar uithoeken van Japan verhuisd, uit angst, terwijl de straling in Tokio lager is dan die in Rotterdam

Iemand moet toch even vertellen hoe het zit?

Dus zometeen zijn zowel de activisten als de lobbyisten boos op je.
Grijns: 'Ja, het is weer een leuke positie die ik heb ingenomen.'

Geniet je van de controverse?
'Genieten is een verkeerd woord. En controverse... is ook een verkeerd woord. Maar ja: ik ben wel altijd tevreden als ik dingen ontdek die niet kloppen. Daar heb ik mijn werk van gemaakt.'

En de haat neem je op de koop toe?
'Iemand moet toch even vertellen hoe het zit?'

Een snuivende grijze kat met een merkwaardig platte snoet springt bij haar op schoot. 'Doorgefokte Marktplaatskater Pieter', zegt ze. 'Hij heeft een moeilijke adem, maar verder is hij heel gezond, hoor. En lief, hè, Pieter?' In een mandje onder het raam ligt een tweede poes; verder deelt Tinkebell haar studentikoze benedenwoning met, in de tuin, twee kippen. Schrijf liever niet op in welke buurt ik woon, heeft ze eerder gezegd. Ze ontvangt nog steeds bedreigingen.

Ze staat bekend als 'dat wijf dat haar kat vermoordde' - haar eigen woorden - sinds ze haar bekendste kunstwerk maakte: een tas van de vacht van haar kat Pinkeltje, die ze eigenhandig doodde. Meer dan honderdduizend haatmails en doodsbedreigingen ontving ze van over de hele wereld, van mensen die ze op haar beurt te kijk zette in de bundeling Dearest Tinkebell. Net zo omstreden waren tentoonstellingen waarin ze hamsters in hamsterballen liet rond-lopen over de galerievloer en hanenkuikens door de shredder dreigde te halen als niemand ze opkocht: in de bio-industrie de dagelijkse praktijk. Toen ze 33 was, liet ze zich steriliseren voor een ander kunstwerk, een film over het dreigende fosfaattekort. Als het fosfaat opraakt, kan er geen kunstmest meer worden gemaakt en lukt het niet meer om onze overbevolkte wereld te voeden, betoogt ze daarin. En ze trekt de voor haar onontkoombare conclusie: geen nieuwe mensen op de wereld zetten. In de film is te zien hoe ze huilend wakker wordt uit de narcose, operatiemutsje over haar haren en de eeuwige roze bril alweer op.

In 2015 was er een rel toen ze een uitgezette Afghaan die van oorlogsmisdaden werd verdacht achterna reisde naar Afghanistan om zijn onschuld te bewijzen. Door een uitzending van Omroep Brabant kwam zijn verhaal in een ander daglicht te staan en hij noch Tinkebell werden meer geloofd. Eerder ging ze naar Bangladesh, om daar op het puin van Rana Plaza illegaal een grafsteen te plaatsen voor de slachtoffers van deze ingestorte textielfabriek. 'De wereld redden' is haar doel. Tegelijkertijd kijkt ze met een schuin oog naar hulporganisaties die westerse normen hanteren in andere culturen. Ter illustratie richtte ze het huisje van een arm gezin in Guinee-Bissau compleet met Ikea-spullen in.

Je bent eigenlijk fulltime wereldverbeteraar. Hoe somber maakt het je dat ondertussen de wereld naar de filistijnen gaat?
'Niet. Ik ben bijna nooit somber. Ik vind het juist hoopvol wat je in je eentje kunt bereiken. Je kunt een sneeuwbal zijn. Als iedereen daarin zou geloven, dan red je daar de wereld mee.'

Terwijl ze thee inschenkt: 'Ik hack het beschermingmechanisme van mensen. De beschermlaag waardoor we in de krant kunnen lezen over de gruwelijkste dingen in Syrië en daarna weer gewoon iets gezelligs gaan doen. Ik had gisteren nog een leuk gesprek tijdens de fotosessie bij dit interview. Normaal gesproken hou ik er niet van, al die kleren die je aanmoet, ik heb een hekel aan de kledingindustrie. Daarom had de stylist tweedehandskleding en kleding van restmaterialen voor me bij elkaar gezocht. All good. Toen we het daarover hadden, bleek dat hij en de fotograaf ook morele bezwaren hadden bij het spekken van de meest vervuilende industrie ter wereld. Was ik ook weer blij. Ik was zwaar overprikkeld aan het einde van de dag, maar het zijn mooie foto's.'

Ben je kunstenaar of activist?
'Een activist heeft de waarheid in pacht, zo ben ik helemaal niet. Ik observeer wat we doen met z'n allen en af en toe vergroot ik iets uit om te laten zien dat sommige dingen nogal raar in elkaar zitten. Zo van: daar moeten we nog eens naar kijken, want dit kan toch niet de bedoeling zijn?'

Met welk werk heb je echt impact gehad?
'Dat weet je nooit. Wat ik doe is niet meetbaar: het kan vijf jaar duren voordat jij iets verandert aan je levensstijl door iets wat je van mij hebt gezien. Kijk, ik heb me laten steriliseren om het fosfaatprobleem op de politieke agenda te krijgen. Een week na de première van mijn film is er zes uur lang over gedebatteerd in de Kamer en anderhalf jaar daarna is er een beleidswijziging gevolgd. Toen ik de film maakte, installeerde ik een Google-alert op 'fosfaat'. Ik kreeg nooit iets binnen, en nu elke dag. Daar zie ik dus verschil.'

Had je toch al besloten dat je geen kinderen wilde of bracht je met je sterilisatie echt een offer?
'Ik zei altijd dat ik geen kinderen wilde, maar dit was definitief. Dat vond ik wel heftig. Ik heb mijn eileiders laten doorbranden en de reden dat ik die methode heb gekozen, was dat het moeilijk terug te draaien is. Ik wilde me niet kunnen bedenken. Dat gebeurt natuurlijk bij veel vrouwen als ze tegen de 40 lopen, ik weet ook wel hoe het werkt.'

Het is niet zozeer dat ik geen kinderen kan krijgen omdat ik ben gesteriliseerd, maar omdat er geen ruimte voor is in deze wereld. Dat is het verdrietige

Er is niets vervuilender dan een kind op aarde zetten

En nu loop je tegen de 40. Hoe denk je er nu over?
'Dat het heel verdrietig is dat het niet meer kan.'

Heb je spijt?
'Nee, ik heb er geen spijt van. Het is ook niet onmogelijk; met ivf bijvoorbeeld kun je om zo'n sterilisatie heen werken, ik heb wel eitjes. Het is niet zozeer dat ik geen kinderen kan krijgen omdat ik ben gesteriliseerd, maar omdat er geen ruimte voor is in deze wereld. Dat is het verdrietige.'

Iemand schreef over jouw daad: het is theatraal en arbitrair, de wereld is meer gebaat bij het verwekken van kinderen die oplossingen kunnen bedenken voor milieuproblemen.
'Dat is natuurlijk bullshit. Je weet niet wat voor kind je op de wereld zult zetten: van hele slimme mensen kunnen hele domme kinderen komen en vice versa. Ik snap het hoor, dat iemand het zo goed wil praten dat hij zelf kinderen krijgt, maar er is niets vervuilender dan een kind op aarde zetten.'

Iets later: 'De operatie was akelig. Er is van alles misgegaan; ik had een grote wond op mijn schaamlip terwijl mij was verzekerd dat het alleen een buikoperatie zou zijn. Ik ben heel boos geweest op die gynaecoloog. En ik ben al zo bang voor ziekenhuizen. Ik durf niet eens naar de tandarts of de kapper, omdat ik al snel vind dat mensen in mijn aura zitten, nou, in een ziekenhuis zitten ze héél erg in je aura. Ik ben na die sterilisatie volkomen ingestort.'

Ik ben na die sterilisatie volkomen ingestort

Je kreeg een burn-out, heb ik begrepen.
'Ja, ik heb maanden op de bank gelegen. Ik kon geen kopje thee meer zetten, ik kon niet eens meer lopen. Het was alles bij elkaar: de sterilisatie, en het feit dat ik me vijftien jaar achter elkaar helemaal kapot had gerend. In mijn hoofd was een burn-out altijd aanstelleritis, maar nu weet ik dat het echt is. Een mens kan maximaal vijftien jaar keihard rennen en dan val je om. Het is niet voor niks dat meer mensen van mijn leeftijd in mijn omgeving ongeveer tegelijk zijn omgevallen.'

Heb je je tempo aangepast sinds die burn-out?
'Ja, ik kan niet meer zo werken als daarvoor. Ik slaap nu 's nachts, dat deed ik daarvoor veel te weinig. En ik kan me nog maar een paar uur achterelkaar concentreren. Ik had altijd al veel denktijd nodig, het grootste deel van mijn werk is denken, maar nu moet ik veel voor me uitstaren op een dag. Ik ben toch wel productief, hoor. Volgens mij doe ik in twee uur wat een ander in tien uur doet.'

Kun je leven van je werk? Of moet ik zeggen: waar leef je van?
'Van de lucht. Ik ben een arme kunstenaar en dat zal ik altijd blijven. Ik heb een huis, een huurhuis, daar is alles mee gezegd. En zelfs daarvan weet ik meestal niet of ik de volgende maand de huur kan betalen. Ik haal inkomsten uit lezingen en columns, maar dat wordt overal minder. Ik ben net wegbezuinigd bij Het Parool.'

En je kunst, brengt dat niets op?
'Het kost alleen maar geld om te werken. Ik bereid nu een project voor, weer in Fukushima, dat 60 duizend euro kosten, dat haal ik er nooit uit. Ik leef van fondsen en giften en er is nu een stichting die financiering zoekt voor mijn projecten. Ik heb er wel eens discussies over met mijn galeriehouder, dat ik werk zou moeten maken dat verkoopbaar is. Maar dat vind ik niet integer. Ik maak alleen dingen die artistiek gezien iets toevoegen.'

Dus geen roze Tinkebellbrillen voor de verkoop.
'Ja, en nog meer rotzooi op de wereld brengen dan er al is, zeker. Ik heb wel een serie relieken gemaakt: de hechtingen en pleisters van mijn sterilisatie ingelijst, en menselijke botresten uit Bangladesh. Daar heb ik een verhaal bij, dat is wel integer en we hebben een product.'

En kunstsubsidies?
'Die krijg ik meestal niet. Voor de film en het boek over Fukushima heb ik niets gekregen, want ik had geen script. Nee, inderdaad, ik werk op basis van serendipiteit: ik vertrouw erop dat ik tegenkom wat ik nodig heb voor het verhaal dat ik wil vertellen.'

Wat zegt het over jouw positie in de kunstwereld dat je geen subsidies krijgt? Moet je dingen niet anders aanpakken opdat je daar serieus genomen wordt?
'Maar ik maak mijn werk niet om serieus genomen te worden in de kunstwereld. Het lijkt een progressieve wereld, maar het is er juist heel conservatief. En wat ik doe is vernieuwend. Ik pas in geen enkel hokje. Ik ken geen andere kunstenaar in de wereld die dingen doet die lijken op wat ik doe.'

Er zijn meer kunstenaars die interventies doen in de publieke ruimte. Wat is er zoveel nieuwer aan de jouwe?
'Alles. Er is niemand die zover gaat in de keuze van diverse vormen en materialen, en die zo compromisloos en volstrekt integer is als ik.'

Je reis naar Fukushima was een vlucht van een ander project, schrijf je in je boek.
'Ja, ik wilde weg. Ik wist niet eens precies waar de reis naartoe ging toen ik de uitnodiging van Green Cross had aangenomen. Ik dacht: Hiro-shima.'

Waarvan vluchtte je?
'Het was na mijn reis naar Afghanistan in 2015, daar was zoveel ophef over geweest. Ik had geholpen, maar de familie was kapotgemaakt door een tv-uitzending. Niemand geloofde hun verhaal nog. De vrouw durfde de straat niet meer op, de dochter heeft meerdere zelfmoordpogingen gedaan. En ik voelde me daar verantwoordelijk voor. Het is allemaal heel schadelijk geweest.'

Ter herinnering: destijds nam Tinkebell het op voor een uitgezette asielzoeker over wie, eenmaal in Afghanistan, in een opgenomen telefoongesprek van haar te horen was dat het 'aannemelijk' was dat hij 'een toneelstukje' opvoerde. Toen ze het terughoorde, was ze woedend: zo had ze het nooit gezegd. Knip- en plakwerk in de montage door Omroep Brabant, oordeelde de rechter later inderdaad - de omroep rectificeerde en gaf toe dat er geknipt was - maar het kwaad was geschied. Alle steun die Tinkebell had weten te genereren voor het Afghaanse gezin, was weg.

Weer was er een rel om je heen. Ben je anders gaan leven door de constante reuring en de bedreigingen die je nog steeds krijgt?
'Nou, ik ben wel voorzichtiger geworden met nieuwe mensen, een beetje achterdochtig. Als iemand bij de bakker zegt: 'Hee, jij bent toch Tinkebell?' - dat vind ik superkut, dan kap ik het af. Het is ongelijkwaardig, want die ander heeft allerlei vooroordelen over mij en ik weet van diegene niks. Dat voelt onveilig, ik denk altijd: wat wil deze persoon? Ook als het aardig bedoeld is, kost het me energie. Dan moet je aandacht teruggeven en dat wil ik niet als ik in mijn pyjamabroek bij de bakker sta.'

Je kleed je vanaf de kunstacademie in het roze om 'het merk Tinkebell' kracht bij te zetten. Komt er een moment dat je het merk opheft en als Katinka Simonse in een spijkerbroek de straat opgaat?
Ze wijst op de doodnormale, olijfgroene joggingbroek die ze aanheeft: 'Dat doe ik al, maar het maakt niet meer zoveel uit wat ik aanheb, mensen kennen me toch wel. En het is geen rol of zo. Ooit was het een rol, maar dat is het al jaren niet meer, ik ben gewoon Tinkebell. Je kunt niet je alter ego laten steriliseren, zo werkt het niet.'

Je boek over Fukushima schrijf je in briefvorm aan 'Lieve F.' Een ongelukkige liefde?
'Ja. Ik pas niet in zijn leven.'

Een vriendin van je vertelde dat het lastig is in de liefde omdat jouw imago mannen afschrikt.
'Ja, dat klopt wel, ik ben al zeven jaar alleen. Daarvoor heb ik vier jaar een relatie gehad met een bekende kunstenaar. Achteraf gezien een nare man. Egocentrisch, hij had veel tijd en ruimte nodig voor zichzelf en wilde mij maar eens in de twee weken zien. Omdat hij allemaal andere vrouwen had, weet ik nu. En ik destijds maar denken dat het door zijn kunstenaarshartje kwam. Dat kun je eigenlijk geen normale relatie noemen. Ik mocht hem tussendoor niet eens bellen.'

Ik ben zelf nogal afwijkend en anderen die dat ook zijn, respecteer ik daarin volledig

Waarom accepteerde je dat?
'Ik was gewoon verliefd op hem. En ik accepteer mensen zoals ze zijn. Ik ben zelf nogal afwijkend en anderen die dat ook zijn, respecteer ik daarin volledig. Ik probeer nooit iemand te veranderen. Ik ben juist iemand die altijd zorgt en rekening houdt met anderen, ook al doe ik mezelf daarmee tekort.'

Iets later vertelt ze over de enige uitzondering die ze op dat gebied maakt: haar vader. 'Ik heb geen contact meer met hem. Hij is de enige intrinsiek slechte mens die ik ken. Mijn ouders zijn inmiddels gescheiden, maar mijn broer en zus hebben nog wel contact met hem, zij zijn veel toleranter. Ik was van de zomer met ze op een begrafenis in Zeeland, waar ik ben opgegroeid en zij allemaal nog wonen. Mijn vader was er ook, hij zat op 10 meter afstand. Toen heeft hij mijn broer een sms'je gestuurd dat ze hem even gedag moesten komen zeggen. Hij wilde absoluut niet bij mij in de buurt komen.'

Wat heeft hij je aangedaan?
'Hij was agressief. Als hij thuiskwam, moest je maken dat je weg was. Dat was zijn stoel, daar ging hij journaal kijken en dan moest je niet in de weg zitten - zo was de sfeer in huis. Mijn moeder, broer en zus pikten dat om de vrede te bewaren; ik vond het onrechtvaardig, want ik woonde daar ook. Dus ik ging er tegenin. Dat botste voortdurend. Ik kon niets goed doen, hij gaf me altijd het gevoel dat ik er niet moest zijn. Er waren twee dingen die hij vrijwel dagelijks tegen me zei: dat ik dom was en dat ik lelijk was. Ik heb dat ook lang geloofd. Pas na mijn 30ste veranderde dat, toen een journalist me interviewde en zei: 'Wat jammer dat ik jou niet voor ons themanummer over hoogbegaafdheid heb gesproken.' Ze heeft me er allerlei stukken over gestuurd die ik ben gaan lezen, pas toen dacht ik: misschien ben ik helemaal niet zo dom.'

'Ik kom uit een arbeidersgezin. Mijn vader was meubelstoffeerder, mijn moeder destijds huisvrouw, nu werkt ze op een kinderdagverblijf. Niemand had gestudeerd, ik kreeg een kleine woordenschat mee, dat bevestigt natuurlijk ook het idee dat je dom bent. Ik was rond de 20 toen iemand vroeg: mag ik concluderen dat je een geëngageerd kunstenaar bent? Ik kende dat woord niet, maar ik vond dat het naar klonk. Dus ik zei: nee, natuurlijk niet!'

Van huis uit heb je het engagement niet meegekregen. Eerder zei je tegen me: 'Mijn moeder begrijpt niets van mijn werk'.
'Ja, mijn moeder is lief, maar ze begrijpt niets van waar ik mee bezig ben. Mijn moeder is iemand die een foto van zichzelf geschminkt als Zwarte Piet op Facebook zet met de tekst: ik vind dat dit best kan. Dan denk ik: nee, mam, dat kan niet. Maar dat komt niet bij haar binnen.

'Mijn broer is vrachtwagenchauffeur, mijn zus onderwijsassistent, ze wonen allebei in Zeeland met hun gezin. We zeggen wel eens dat we elkaars anekdotes zijn. We hebben goed contact hoor, maar we zien elkaar niet veel. We leiden zulke verschillende levens. Ik verbaas me soms over hun burgerlijkheid.'

Maar dat is wel rustig en comfortabel. Verlang je daar nooit naar?
'Nou, het zou fijn zijn om wat meer geld te hebben. Maar dat is het enige. Verder ben ik oké. Ik heb veel vrienden en ik heb mijn projecten; als ik vannacht bedenk dat ik naar Afghanistan moet, kan ik morgen gaan.'

Je denkt niet af en toe: ik ben wel erg op mezelf aangewezen?
'Er zijn altijd wel een paar mensen naar wie ik toe kan, maar het is waar: ik heb niet vanzelfsprekend iemand om me heen. Als in: iemand die je heeft gemist als je drie weken naar Japan bent geweest. Al zijn de buren blij dat ik er weer ben, want zij hebben die drie weken voor de katten gezorgd. En chocolaatjes achtergelaten, dat is heel lief.'

Je wil de wereld redden, hoe red je jezelf?
Ze lacht: 'Ik ben er nog. Dus op de een of andere manier krijg ik het toch steeds weer voor elkaar.'